Nghệ Nhân ưu tú Tô Thanh Sơn - Người thổi hồn vào cái chén con

Với hơn 50 năm gắn bó với lửa và đất, nghệ nhân Tô Thanh Sơn không chỉ là một bậc thầy về gốm men hỏa biến, mà còn là người đã góp phần phục hưng những dòng men cổ quý giá của Việt Nam. Bác là minh chứng sống cho một thế hệ nghệ nhân tài hoa, kiên trì và sáng tạo, đưa gốm Bát Tràng vươn mình từ truyền thống đến hiện đại.

1. Hành trình gắn bó một đời với nghề gốm

Nghệ nhân Tô Thanh Sơn sinh năm 1962 tại làng gốm Bát Tràng, Hà Nội. Bác lớn lên trong môi trường giàu truyền thống, nơi đất, nước và lửa hòa quyện thành nghệ thuật gốm. Từ nhỏ, bác đã quen với tiếng bàn xoay, mùi đất sét và lò nung đỏ lửa.

Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự đầu thập niên 1980, bác quyết định trở về quê hương. Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều khó khăn, bác vẫn chọn gắn bó với nghề gốm của gia đình. Đây không chỉ là sự tiếp nối truyền thống mà còn là lựa chọn gắn liền với đam mê và trách nhiệm.

Thời điểm đó, thị trường gốm sứ gặp nhiều bất ổn. Sản phẩm khó tiêu thụ, thiếu vốn, thiếu thiết bị, và đầu ra rất hạn chế. Dù vậy, bác vẫn kiên trì theo đuổi. Bác chủ động học hỏi, cải tiến kỹ thuật tạo ra nhiều mẫu mã mới để phù hợp hơn với nhu cầu thị trường.

Trải qua hơn 40 năm, bác Tô Thanh Sơn đã xây dựng được hướng đi riêng. Các sản phẩm do bác thực hiện giữ được hồn cốt Bát Tràng nhưng vẫn mang nét hiện đại. Không chỉ là người gìn giữ truyền thống, bác còn là người thổi hồn sáng tạo vào từng tác phẩm.

Đến nay, bác được biết đến là một trong những nghệ nhân tiêu biểu của làng nghề. Tên tuổi của bác gắn liền với sự bền bỉ, sáng tạo và niềm tin không đổi vào giá trị của nghề gốm Bát Tràng.

2. Tìm ra bản sắc nghề trong men cổ và gốm hỏa biến

Một trong những dấu ấn quan trọng trong hành trình làm nghề của nghệ nhân Tô Thanh Sơn chính là sự kết hợp hài hòa giữa việc phục dựng các dòng men cổ quý giá và sáng tạo nên dòng sản phẩm gốm hỏa biến mang phong cách riêng. Đây không chỉ là quá trình kỹ thuật mà còn là hành trình tìm kiếm bản sắc cá nhân trong dòng chảy hàng trăm năm của làng nghề Bát Tràng.

2.1. Phục dựng thành công các dòng men quý

Với lòng yêu nghề và tinh thần gìn giữ di sản, bác Tô Thanh Sơn đã dành nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm để phục dựng những dòng men từng vang danh một thời nhưng đã thất truyền hoặc bị mai một qua các thế kỷ: 

• Men lam xám cổ thế kỷ XVI: Đây là dòng men nổi tiếng gắn với tên tuổi danh nhân Đặng Huyền Thông - người có công lớn trong việc phát triển gốm Bát Tràng thời Lê sơ. Men lam xám nổi bật với sắc lam trầm, độ sâu thị giác cao và lớp men mịn như nhung. Việc phục dựng được dòng men này không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt.
• Men rạn cổ: Là một trong những dòng men đặc trưng của gốm Việt, từng phát triển mạnh vào thế kỷ XVIII–XIX, nhưng sau đó dần thất truyền do yêu cầu kỹ thuật cao. Bác Tô Thanh Sơn đã nghiên cứu và thử nghiệm hàng trăm mẻ nung để tái tạo được hiệu ứng rạn tự nhiên trên nền men trắng – tạo nên vẻ đẹp cổ kính, mộc mạc, rất riêng của gốm truyền thống.
• Men Hậu Lê với kỹ thuật đắp nổi: Dòng men này đòi hỏi tay nghề cao và sự phối hợp chính xác giữa kỹ thuật tạo hình và xử lý men. Bác đã phục dựng thành công những họa tiết đắp nổi trên nền men Hậu Lê, vốn nổi bật bởi tính trang trí công phu và chiều sâu nghệ thuật dân gian.
   

2.2. Dòng gốm hỏa biến – Dấu ấn cá nhân nghệ nhân

Bên cạnh việc phục dựng cổ men, nghệ nhân ưu tú Tô Thanh Sơn còn nổi bật với việc sáng tạo dòng gốm men hỏa biến, trở thành dấu ấn đặc trưng trong sự nghiệp của bác.

• Chủ lực là các sản phẩm gia dụng cao cấp như ấm chén, bát đĩa, bình trà, lộc bình… Gốm hỏa biến của bác không chỉ là vật dụng, mà còn được xem như những tác phẩm nghệ thuật.
• Mỗi sản phẩm là độc bản, không có cái thứ hai giống hệt. Men hỏa biến mang đặc tính đặc biệt: màu sắc và vân men thay đổi ngẫu nhiên trong quá trình nung ở nhiệt độ cao (trên 1200°C). Quá trình biến đổi này tạo ra hiệu ứng thị giác biến ảo, đầy chiều sâu và khó đoán trước.
• Được giới yêu trà và nghệ thuật đánh giá cao, các sản phẩm gốm hỏa biến không chỉ đẹp về hình khối mà còn đem lại trải nghiệm cảm quan độc đáo. Mỗi tách trà đựng trong chén men hỏa biến như mang theo một câu chuyện về sự độc bản, về đất trời, về bàn tay người thợ.

Chính sự kết hợp giữa phục dựng truyền thống và sáng tạo hiện đại đã làm nên “bản sắc Tô Thanh Sơn”. Làng Bát Tràng có một nghệ nhân không chỉ giữ nghề, mà còn nâng tầm nghề, mang gốm Việt đến gần hơn với những giá trị văn hóa sâu sắc và tinh thần nghệ thuật đương đại.

3. Những dấu ấn nghệ thuật từ lễ lớn đến kỷ lục quốc gia

Trong suốt quá trình gắn bó với nghề gốm, nghệ nhân Tô Thanh Sơn không chỉ là người thợ giỏi, mà còn là tác giả của nhiều tác phẩm nghệ thuật mang dấu ấn lịch sử và văn hóa sâu sắc. Các tác phẩm của bác đã góp mặt trong nhiều sự kiện trọng đại, đồng thời được ghi nhận bằng những kỷ lục quốc gia danh giá.

Năm 2008, tác phẩm Chóe men trà “Dâng Hiến” do bác sáng tạo đã được chọn để dâng tặng Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Tác phẩm không chỉ thể hiện trình độ kỹ thuật cao trong tạo hình và phối men, mà còn chứa đựng tinh thần tri ân và tự hào dân tộc. Đây là dấu mốc quan trọng ghi nhận vai trò của gốm Bát Tràng trong đời sống văn hóa – lễ nghi của đất nước.

Năm 2018, một tác phẩm của bác được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập là đồ gốm độc bản, mang giá trị nghệ thuật và kỹ thuật vượt trội. Tác phẩm đạt kỷ lục nhờ yếu tố độc bản – không trùng lặp, có độ phức tạp cao về cấu trúc hình khối, xử lý men và chủ đề thể hiện đậm đà bản sắc dân tộc.

Ngoài ra, nhiều dòng sản phẩm nghệ thuật khác của bác như tượng Phật, tượng Rồng, tượng Thần linh, bình phong thủy, đồ thờ men cổ… đều được đánh giá cao bởi giới chuyên môn. Mỗi tác phẩm đều mang hồn cốt văn hóa Việt, gắn với tín ngưỡng, phong tục và mỹ cảm Á Đông.

Không dừng lại ở hình thức đẹp mắt, các tác phẩm của nghệ nhân Tô Thanh Sơn còn chứa đựng giá trị tinh thần, triết lý sống và tâm linh sâu sắc. Chính điều đó giúp gốm của bác không chỉ được trưng bày như sản phẩm thủ công mỹ nghệ, mà còn được trân quý như những tác phẩm nghệ thuật thực thụ.

4. Thuận An Đường - Nghệ nhân Tô Thanh Sơn

Tọa lạc tại trung tâm làng cổ Bát Tràng, Thuận An Đường được xây dựng như một “bảo tàng sống”, nơi du khách không chỉ đến để tham quan, mà còn được trải nghiệm và hiểu sâu hơn về tinh hoa của nghề gốm truyền thống.

Tại đây, du khách có thể:

• Chiêm ngưỡng tận mắt quy trình làm gốm thủ công – từ tạo hình trên bàn xoay, đến công đoạn tráng men và nung lửa. Tất cả đều được thực hiện thủ công, giữ nguyên phương pháp cổ truyền.
• Tìm hiểu về các dòng men đặc sắc như men lam xám, men rạn cổ, men Hậu Lê, và đặc biệt là men hỏa biến – dấu ấn nghệ thuật riêng của nghệ nhân Tô Thanh Sơn.
• Mua sắm các sản phẩm gốm nghệ thuật và ứng dụng độc đáo, từ ấm chén, bát đĩa, bình phong thủy, đến các tác phẩm điêu khắc gốm có giá trị sưu tầm cao.

5. Tầm ảnh hưởng di sản nghề và truyền lửa cho thế hệ sau

Với nghệ nhân Tô Thanh Sơn, gốm không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà là một hình thái nghệ thuật kể chuyện bằng lửa và đất. Câu nói nổi tiếng của bác:

“Gốm không chỉ là vật chứa – nó là nghệ thuật kể chuyện bằng lửa và đất.”đã trở thành triết lý nghề sâu sắc, thể hiện cách bác nhìn nhận và gắn bó với sứ mệnh bảo tồn văn hóa gốm Việt.

Không dừng lại ở việc sáng tạo tác phẩm, bác còn dành nhiều thời gian và tâm huyết cho công tác đào tạo thế hệ trẻ, hướng dẫn kỹ thuật, truyền dạy tri thức làng nghề và truyền cảm hứng cho những người mới bắt đầu.

Dưới bàn tay và tư duy của bác, gốm Việt đã bước ra khỏi không gian truyền thống, hòa nhập với đời sống hiện đại, trở thành một phần của kiến trúc, nội thất, văn hóa quà tặng và nghệ thuật trưng bày.

Các dòng sản phẩm như ấm chén, bát đĩa, tượng gốm, đồ thờ men cổ và gốm hỏa biến của bác hiện được ưa chuộng không chỉ trong nước, mà còn được du khách quốc tế tìm mua như một biểu tượng của văn hóa Việt đương đại. Điều đó cho thấy, những giá trị mà bác tạo ra không chỉ là sản phẩm, mà là di sản sống của một nghề cổ truyền đang không ngừng phát triển.

6. Kết luận

Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn là một trong những tên tuổi tiêu biểu của làng gốm Bát Tràng đương đại. Bác không chỉ gìn giữ truyền thống men cổ mà còn tiên phong đưa gốm hỏa biến đến gần hơn với đời sống hiện đại. Với tài năng, tâm huyết và sự sáng tạo vượt thời gian, bác xứng đáng là niềm tự hào của làng nghề Việt Nam.

• 🌐 Website: https://gomsusangtao.vn
• 📘 Fanpage: facebook.com/GOMSUSANGTAOVIETNAM
• 📱 Zalo OA: https://zalo.me/gomsusangtao
• ☎ Hotline: 0912 409 299
• 📍 Văn phòng: 06 Chế Lan Viên, P. Tây Thạnh, Q. Tân Phú, TP. Hồ Chí Minh
• 🏭 Xưởng sản xuất: Làng gốm Bát Tràng, Gia Lâm, Hà Nội